IV
ZAGADNIENIA METAFIZYCZNE WYRASTAJĄCE Z ROZWAŻAŃ NAD PRZYRODĄ
§ I. ZAGADNIENIE SUBSTANCJI I STRUKTURY ŚWIATA
(…)

Zajmując się pytaniem, z jakich substancji składa się przyroda, mieli pierwsi filozofowie na myśli przyrodę cielesną. W późniejszym rozwoju historycznym uwaga filozofów zwróciła się jednak zarówno ku przyrodzie cielesnej, która nam jest dana w doświadczeniu zewnętrznym (zmysłowym), jak też i ku przyrodzie psychicznej, która nam jest dana w doświadczeniu wewnętrznym. W filozofii nowożytnej zagadnienie substancji przyjmuje też postać pytania, czy istnieją zarówno substancje cielesne, jak i duchowe, czy też jeden tylko z obu tych rodzajów substancji. Słowem, zagadnienie substancji przyjmuje postać problemu duszy i ciała. 

(…)

§ 2. ZAGADNIENIE DUSZY I CIAŁA
       JAKIE SUBSTANCJE ISTNIEJĄ W PRZYRODZIE?

DUALIZM
Dualizm jest kierunkiem, którego zasadnicza teza głosi, że istnieją zarówno substancje duchowe, jak i substancje cielesne, tzn. zarówno dusze, jak i ciała. Kierunek ten odpowiada poglądowi pierwotnemu ludzi wychowanych w kręgu kultury chrześcijańskiej. Według niego ciała są podłożem zjawisk fizycznych; ciała poruszają się, ogrzewają, odkształcają się, elektryzują itd., ale ciała nie myślą, nie czują nie cierpią ani nie radują się. Te ostatnie zjawiska, znane nam z doświadczenia wewnętrznego, wymagają ze swej istoty innego podłoża niż ciała. Tym podłożem są dusze, one to myślą, czują, cieszą się, cierpią itd.
DUALIZM SKRAJNY I UMIARKOWANY
Dualizm występuje w dziejach filozofii pod dwiema różnymi postaciami. W formie radykalniejszej spotykamy dualizm na przykład u św. Augustyna albo u Descartes’a. Bardziej umiarkowana jest ta odmiana dualizmu, z jaką spotykamy się na przykład u Arystotelesa lub u św. Tomasza z Akwinu. Według Arystotelesa rzeczywiście i samoistnie istnieją przede wszystkim ciała, tzn. przede wszystkim ciała są rzeczywistymi substancjami. W każdym jednak ciele wyróżnia Arystoteles dwa czynniki: materię i formę. Materią ciała jest to, z czego to ciało jest sporządzone, a więc jego materiał, czyli tworzywo. Materią wazy glinianej jest na przykład glina, z której się ta waza składa. Formą ciała nazywa Arystoteles to, co stanowi o tym, że to ciało jest tym właśnie, czym jest, a nie czym innym. Na przykład formą wazy glinianej jest to, dzięki czemu ów przedmiot jest wazą, a nie czym innym. W przykładzie wazy formę stanowi jej kształt. Nie zawsze jednak sam kształt jest formą przedmiotu, bo nie zawsze sam kształt przedmiotu decyduje o tym, że jest on tym właśnie, a nie czym innym. Na przykład formę jabłoni stanowi nie tylko jej kształt, ale składają się na nią także te jej własności, które przysługują jabłoni jako roślinie, a więc na przykład zdolność asymilowania pokarmów nieorganicznych, zdolność rośnięcia, zdolność rozmnażania się i wiele innych.
I człowiek składa się z materii i formy. Jego materię stanowią ciała chemiczne, z których się człowiek składa. Formę człowieka natomiast stanowi to wszystko, dzięki czemu ta masa ciał chemicznych, które wchodzą w skład człowieka, staje się istotą żywą czującą i myślącą a nie tylko martwą niewrażliwą i bezmyślną kupą mięsa i kości. Na formę człowieka składać się więc będzie wszystko to, dzięki czemu człowiek jest organizmem żywym w ogóle, co więc cechuje człowieka na równi z roślinami, które także żyją, dalej to, co człowiekowi jest wspólne ze zwierzętami, jak na przykład czucie, zdolność poruszania się z miejsca na miejsce itp., a wreszcie te jego własności, które tylko człowiekowi przysługują i odróżniają go od zwierzęcia. Tym ostatnim jest - według Arystotelesa - zdolność myślenia, czyli rozum. Otóż tę z tych różnorodnych własności złożoną formę człowieczą nazywa Arystoteles duszą ludzką. Człowiek jest uduchowionym ciałem, składającym się z materii i z duszy. Ciało więc człowieka to nie to samo co materia. Materia to coś, co tylko na drodze abstrakcji w uduchowionym ciele człowieka można wyróżnić jako jego składnik. Podobnie i dusza jest tylko abstrakcyjnym składnikiem ciała. Ciało i dusza nie są to więc twory równorzędne co do sposobu swego istnienia. Ciało jest substancją zdolną do samoistnego istnienia i nie wymagającą już dalszego podłoża dla swej realizacji. Dusza zaś jako forma, czyli jako zespół istotnych własności człowieka, istnieje tak, jak istnieją cechy, a więc istnieje tylko dzięki ciału; istnienie duszy, polega na tym, że przysługuje ona ciału.

(…)

U

Radykalna postać dualizmu, z jaką się spotykamy u św. Augustyna i u Descartes’a, traktuje dusze i ciała równorzędnie, uznając zarówno jedne, jak i drugie za byty samoistne, za substancje, które mogą dla cech stanowić podłoże, ale same żadnego podłoża dla swego istnienia nie wymagają. Ta radykalna postać dualizmu natrafia na trudności, gdy chodzi o zdanie sprawy z tego, jaki jest stosunek duszy do ciała, jak pojąć człowieka jako istotę jednolitą, choć z dwu różnorodnych, ale samoistnych tworów złożoną. Ta też postać dualizmu odpowiada pierwotnemu i bardzo rozpowszechnionemu w życiu potocznym poglądowi.
MATERIALIZM
Teza materializmu, w klasycznym swym sformułowaniu, głosi: istnieją tylko substancje materialne, czyli: tylko ciała są substancjami. Substancje duchowe są, według materialistów, tylko urojeniem. Istnieje kilka odmian materializmu.
MATERIALIZM MECHANISTYCZNY
Tzw. materializm mechanistyczny nie tylko zaprzecza, jakoby istniały substancje duchowe, ale uważa nawet zjawiska psychiczne (myśli, uczucia itp.) za procesy fizyczne, utożsamia je mianowicie najczęściej

z pewnymi procesami fizjologicznymi, rozgrywającymi się w mózgu albo nawet uważa je za ciała, które mózg wydziela. (Mózg wydziela myśli, tak jak wątroba wydziela żółć.).
MATERIALIZM DIALEKTYCZNY
Inne odmiany materializmu nie utożsamiają zjawisk psychicznych z fizjologicznymi czynnościami mózgu, lecz przyznają zjawiskom psychicznym swoistą odrębność. Niemniej jednak sądzą, że to ciało, a nie jakaś różna od ciała substancja duchowa, jest podłożem, na którym się zjawiska psychiczne rozgrywają. To ciało człowieka, a nie jakaś różna od niego dusza, cieszy się i smuci, myśli, rozważa itd. Taki pogląd rozwija na przykład: tzw. materializm dialektyczny, którego twórcami byli Engels i Marks. Materializm dialektyczny sądzi, że materia w swym historycznym rozwoju zmieniała oblicze, bogacąc się z biegiem czasu w niektórych swych częściach o coraz nowe jakości, niesprowadzalne do jakości poprzednio posiadanych. Pierwotnie martwa materia, w której rozgrywały się tylko procesy fizykochemiczne, pozyskała nagle w pewnych swych częściach, w których te procesy doszły do wysokiego stopnia komplikacji, nową jakość, niesprowadzalną do jakości fizykochemicznych -jakość, którą nazywamy życiem. W ten sposób powstały pierwsze organizmy. Gdy w dalszych dziejach materii ożywionej rozgrywające się w niej procesy fizykochemiczne i biologiczne doszły do odpowiednio wysokiego stopnia rozwoju, pojawiła się znów nowa jakość. Materia zdobyła świadomość, zrodziło się w niej życie psychiczne. Życie psychiczne nie sprowadza się jednak ani do procesów fizykochemicznych, ani do biologicznych, jest ono czymś całkowicie różnym od tych procesów, jakkolwiek jest od tych procesów zależne i przez nie uwarunkowane. To zdobywanie przez materię w ciągu jej rozwoju coraz nowych jakości, które nie sprowadzają się tylko do kombinacji jakości dawniej posiadanych, dokonywa się - zdaniem materialistów dialektycznych - raptownie, w jednym skoku, a nie przez powolną ewolucję. 
Przedstawiona powyżej odmiana materializmu nosi nazwę materializmu dialektycznego, ponieważ twórcy tego kierunku łączyli w nim materializm z tzw. dialektyką. Jak już wspominaliśmy o tym w związku z omawianiem filozofii Hegla, twórca materializmu dialektycznego, Karol Marks, uznał, iż doświadczenie potwierdza, że przyroda podlega prawom dialektyki, które Hegel wyprowadził na drodze czysto spekulatywnej. Skłoniło to Marksa do przyjęcia tzw. dialektycznego punktu widzenia w badaniu przyrody i społecznego życia ludzkości. Ów dialektyczny punkt widzenia domaga się rozpatrywania przyrody w jej procesie stawania się i rozwoju, w przeciwieństwie do tzw. metafizycznego punktu widzenia, który przyrodę rozpatruje statycznie, jako coś gotowego i niezmiennego. (Dialektyczni materialiści używają tu terminów metafizyka, metafizyczny odmiennie niż inni.) Domaga się on dalej, by przy rozpatrywaniu poszczególnych zjawisk nie izolować ich od innych, lecz uwzględniać możliwie wszechstronnie związki, w których badane zjawisko pozostaje z innymi, w szczególności zaś związki zależności przyczynowej. Taki sposób rozpatrywania przyrody prowadzi - zdaniem dialektycznych materialistów - do stwierdzenia, że podlega ona określonym prawom, które nazywają oni prawami dialektyki. Spośród czterech zwykle wymienianych praw dialektyki najważniejsze są: prawo przechodzenia zmian ilościowych w zmiany « jakościowe oraz prawo jedności i walki przeciwieństw.
Prawo przechodzenia ilości w jakość głosi, iż procesy rozwojowe odbywające się w przyrodzie (łącznie ze światem społeczności ludzkich) przebiegają w ten sposób, iż zmiany ilościowe (tzn. zmiany, w których zmienia się tylko intensywność stopniowalnych cech przedmiotu, jak np. jego temperatura, ciężar, długość, a cechy niestopniowalne, jak np. stan skupienia, płeć itp., pozostają te same) osiągnąwszy odpowiednio wysoki stopień, przechodzą raptownie (skokowo) w zmiany jakościowe (tzn. takie, przy których intensywność cech stopniowalnych już się nie zmienia, natomiast jakaś cecha niestopniowalna zostaje zastąpiona przez inną). Jako przykład przechodzenia ilości w jakość przytoczyć można zamarzanie lodu. Woda znajdująca się, powiedzmy, w temperaturze +20°C pod wpływem utraty ciepła, obniża tylko stopniowo swą temperaturę, ulega więc tylko zmianom ilościowym. W chwili jednak, gdy stygnąca woda osiągnie temperaturę 0°C, dalsza utrata ciepła nie spowoduje już dalszej zniżki temperatury, lecz zamiast tej tylko ilościowej zmiany wystąpi zmiana stanu skupienia, woda ze stanu ciekłego przejdzie w stan stały, ulegnie więc zmianie jakościowej. W sformułowaniu tego prawa podkreśla się, że przejście zmiany ilościowej tylko - w zmianę jakościową i sama ta jakościowa zmiana dokonywa się raptownie, a nie stopniowo i powoli. Takie zmiany jakościowe nazywa się skokami dialektycznymi. Dialektycy podkreślają, iż w procesie stawania się przyrody wielkie i ważne zmiany, jakimi są właśnie zmiany jakościowe, dokonują się skokowo, a więc nie ewolucyjnie, lecz rewolucyjnie. Rewolucyjnie, a nie ewolucyjnie odbywają się też wielkie jakościowe zmiany w ustroju społeczności ludzkich, jakkolwiek przygotowaniem tych jakościowych zmian rewolucyjnych jest długotrwały proces ilościowych zmian, dokonujących się w sposób ewolucyjny, stopniowy.
Drugie ze wspomnianych wyżej praw dialektyki, prawo jedności i walki przeciwieństw, dotyczy dynamiki procesów rozwojowych w przyrodzie (wraz ze światem społeczności ludzkich). Głosi ono, że w każdym procesie stawania się współistnieją zawsze siły przeciwdziałające sobie nawzajem. Każdej z tych sił odpowiada też pewien stan, przeciwny stanowi odpowiadającemu sile drugiej. W ten sposób w każdej fazie procesu stawania się współistnieją stany przeciwne, które jak gdyby zmagają się ze sobą. Ze zmagania się tych przeciwieństw wyłania się jakiś stan nowy, różny od obu zwalczających się nawzajem. Lecz i ten nowy stan nie utrzymuje się trwale. Siły, które go utrzymują, budzą bowiem siły przeciwdziałające, dochodzi znów do walki przeciwieństw, i tak odbywa się to bez końca. Prawo jedności i walki przeciwieństw odpowiada Heglowskiemu prawu triady, tezy, antytezy i syntezy. Dla przykładu weźmy pod uwagę ciało, które znajduje się w stanie spoczynku i na które poczyna działać jakaś siła. Pod wpływem tej siły ciało nabywa pewnego przyspieszenia, prędkość jego, zrazu równa zeru, stopniowo wzrasta. Wskutek prędkości budzi się opór tarcia i opór powietrza, które przeciwdziałają sile wywołującej ruch. Walka siły, która ruch wywołała, i oporów, które dążą do jego zatrzymania, prowadzi wreszcie, w chwili gdy siła zrówna się z oporami, do przekształcenia ruchu, który zrazu odbywał się w sposób przyspieszony, w ruch jednostajny. Ze zmagania się sił, z których jednej odpowiadał ruch przyspieszony, drugiej - spoczynek, wyłania się, jako ich jak gdyby synteza, ruch jednostajny.
Przedstawiciele dialektycznego materializmu, formułując swoje poglądy, unikają scholastycznego terminu substancja, nie wypowiadają też swej materialistycznej tezy w słowach istnieją tylko substancje cielesne. Materializmowi swemu nadają raczej postać twierdzenia głoszącego, że materia jest pierwotniejsza od ducha. Znaczy to przede wszystkim, iż wcześniej była materia niż duch (tzn. życie psychiczne), który wyłonił się później w jakimś dalekim stadium rozwoju materii, i że wobec tego genetycznie nie materia pochodzi od ducha, lecz duch od materii. Kładąc nacisk na pierwszeństwo czasowe i genetyczne materii przed duchem, sądzą dialektyczni materialiści, iż jest to pogląd, do którego prowadzą wyniki badań nauk przyrodniczych, podczas gdy pogląd przeciwny, przyznający pierwszeństwo duchowi przed materią, opiera się na wierzeniach religijnych, które przyjmują stworzenie świata przez Boga, stojącego poza światem materialnym.
Lecz materialiści przeciwstawiają się nie tylko tym, którzy, uznając ciała za przedmioty w pełni rzeczywiste, uważają je za dzieło ducha Boskiego, a więc za byty w tym sensie od ducha zależne, w jakim zależny jest skutek od przyczyny lub wytwór od wytwórcy. Głosząc niezależność materii od ducha, zaprzeczają też materialiści tej formie zależności między materią a duchem, jakiej się w ich stosunku dopatrują idealiści, którzy, pozbawiając materię pełni rzeczywistości, czynią z niej tylko pewnego rodzaju fikcję, przedmiot tylko intencjonalny, którego istnienie polega na tym tylko, że ktoś o nim myśli w pewien sposób.
(…)
MATERIALIZM W WALCE Z DUALIZMEM
Spór między materializmem a dualizmem jest sporem o istnienie dusz pojmowanych jako substancje równorzędne z ciałem, a odmienne od ciał.
Właściwym przeciwnikiem materializmu jest więc dualizm radykalny, tj. taki, jaki reprezentowali św. Augustyn lub Descartes. Pomiędzy dualizmem umiarkowanym, reprezentowanym przez Arystotelesa, a materializmem umiarkowanym, reprezentowanym na przykład przez dialektycznych materialistów, przeciwieństwo jest mniej jaskrawe.
W dziejach filozofii materialiści byli stroną atakującą, a dualiści bronili pozycji zajętej jeszcze przed wybuchem sporu. Atak materialistów polegał przede wszystkim na wykazywaniu, że przyjmowanie istnienia jakiejś duszy, pojmowanej jako substancja myśląca (ogólnie mówiąc: świadoma), a różna od ciała, jest pozbawione jakiejkolwiek racjonalnej podstawy. Jakaż może być - mówią materialiści - podstawa, która w racjonalny sposób może uzasadnić jakąkolwiek tezę egzystencjalną, tzn. jakąkolwiek tezę stwierdzającą, że taka a taka rzecz rzeczywiście istnieje? Stwierdzić istnienie i to rzeczywiste istnienie czegoś, można tylko na podstawie doświadczenia. Doświadczenie może bądź bezpośrednio, bądź pośrednio uprawniać nas do przyjęcia, że dana rzecz istnieje. Bezpośrednio uprawnia nas doświadczenie do stwierdzenia, że rzecz ta istnieje, gdy ją widzimy, czujemy, słyszymy lub w ogóle jakoś spostrzegamy. Pośrednio zaś wtedy, gdy rzeczy tej wprawdzie nie spostrzegamy, ale gdy jej istnienie wynika z pewnych faktów bezpośrednio spostrzeżonych lub też gdy istnienie jej musimy przyjąć, aby wyjaśnić pewne zaobserwowane fakty.
Otóż - powiadają materialiści - za istnieniem dusz, jeśli się przez dusze rozumie substancje myślące różne od ciał, nie opowiada się doświadczenie ani bezpośrednio, ani pośrednio. Nie opowiada się ono bezpośrednio, bo duszy nikt nigdy nie widział, nie czuł, nie słyszał i w ogóle nie spostrzegał. Nie opowiada się też pośrednio, bo istnienie duszy ani nie wynika z żadnych faktów doświadczenia, ani też hipoteza przyjmująca istnienie duszy nie jest niezbędna dla wyjaśnienia faktów stwierdzonych przez bezpośrednią obserwację. Wobec tego doktryna przyjmująca istnienie substancji myślących, a różnych od ciał jest zupełnie bezpodstawna. Doktryna ta jest - jak mówią materialiści pozostałością po prymitywnym stadium umysłowości ludzkiej, w którym stale, ilekroć na pewnych przedmiotach dały się zaobserwować zjawiska osobliwego rodzaju, przyjmowano jakąś substancję, która swym działaniem miała jakoby wywoływać te zjawiska. Zjawiska cieplne skłaniały prymitywnie myślących przyrodników do przyjęcia, że ciała, na których występują te zjawiska, zawierają w sobie jakąś osobliwą substancję, różną od owych ciał, którą nazywano fluidem cieplnym; zjawiska elektryczne kładziono na karb jakiejś substancji elektrycznej, która miała je wywoływać. Zjawiska biologiczne uważano za przejaw działania substancji, którą nazywano anima vegetativa lub spiritus animalis. Otóż zupełnie podobna jest droga, na której dochodzi się do hipotezy o istnieniu duszy.' Obserwuje się, że pewne ciała są wyposażone w życie psychiczne, i uważa się, że to wystarcza do przyjęcia, iż w ciałach tych obrał sobie siedzibę jakiś różny od tych ciał fluid psychiczny, który nazywa się duszą. Dzisiejsza nauka zerwała z takim sposobem myślenia. Sam fakt występowania na pewnych ciałach zjawisk elektrycznych nie wystarcza nam dziś do przyjmowania, że w ciałach tych umiejscowiła się jakaś substancja, która się nazywa elektrycznością. Przyjmujemy wprawdzie dziś, że istnieją elektrony, które są tylko samym ładunkiem elektrycznym, nie obciążonym żadną materią, ale przyjmujemy ich istnienie na tej podstawie, że zaobserwowane zostały pewne zjawiska (np. promienie katodowe), których przebieg jest taki, iż aby go wyjaśnić, musimy przyjąć hipotezę o istnieniu elektronów. Nie wierzymy natomiast w istnienie fluidu cieplnego ani w istnienie fluidu magnetycznego, albowiem ani ich nigdy nikt nie spostrzegał, ani też nie spotykamy się w doświadczeniu ze zjawiskami, których wyjaśnienie wymagałoby przyjęcia hipotezy o ich istnieniu.
Na taki atak materialistów odpowiadają obrońcy duszy, że wprawdzie nikt nigdy duszy nie widział, nie czuł, nie słyszał ani w ogóle zmysłowo nie spostrzegał, jednakże zmysłowe spostrzeganie nie jest jedyną formą bezpośredniego doświadczenia. Obok doświadczenia zmysłowego istnieje bowiem doświadczenie wewnętrzne, które upewnia mnie o tym, że myślę, że chcę, że cieszę się lub smucę. Z tego też doświadczenia czerpię pewność, że istnieję jako istota myśląca, chcąca, a więc jako istota duchowa, a nie cielesna. Świadectwo zaś doświadczenia wewnętrznego jest o wiele pewniejsze niż świadectwo zmysłów. W istnienie ciał, które przyjmuję na podstawie świadectwa zmysłów, można wątpić, bo przeciwko temu świadectwu wytoczyć można chociażby ten zarzut, że może mi się wszystko tylko śni, może zmysły mnie zwodzą i cały ten świat zmysłowy jest tylko majakiem. Ale zarzutem takim żadną miarą nie można obniżyć pewności doświadczenia wewnętrznego, pouczającego mnie o tym, że ja myślę, że spostrzegam, a więc że istnieję jako istota myśląca. Bo przyjmijmy nawet, że błądzę i mylę się wierząc w świat ciał, że mylę się jeszcze i w wielu innych sprawach. Jednak na to, abym się mylił, muszę istnieć jako istota myśląca, bo mylić się to znaczy myśleć niezgodnie z prawdą. Istnienie duszy jest więc - tak mówią jej obrońcy - znacznie lepiej ugruntowane na świadectwie doświadczenia niż istnienie ciał.
Taka obrona duszy nie odbiera jeszcze materialistom pewności siebie. O czymże - powiadają - poucza mnie doświadczenie wewnętrzne? O tym, że myślę, że chcę, że cieszę się lub smucę itd. Poucza mnie więc o tym, że zachodzą we mnie zjawiska myślenia, chcenia, radowania się i smucenia, słowem, że zachodzą we mnie zjawiska psychiczne. Poucza mnie też o tym, że ja istnieję jako istota myśląca, chcąca itd. Temu żaden z materialistów nie przeczy. Ale czyż stąd, że istnieją istoty myślące, wynika, że istnieją istoty duchowe, czyli dusze? Odpowiedź na to pytanie będzie zależała od definicji terminu dusza. Jeśli dusza znaczy tylko tyle co istota myśląca, to oczywiście doświadczenie wewnętrzne poucza mnie o tym, że dusza istnieje. Jeżeli jednak dusza ma znaczyć istota myśląca różna od ciała, to stąd, że istnieją istoty myślące, nie wynika jeszcze wcale, że istnieją dusze różne od ciała. Aby dowieść istnienia dusz pojmowanych jako substancje myślące i różne od ciała, nie wystarczy wykazać, że istnieją substancje myślące, lecz trzeba nadto wykazać, że nie są one ciałami, trzeba wykazać, że to nie ciało nasze myśli, chce, cieszy się lub smuci.
Tymczasem - mówią materialiści - istnieją bardzo poważne poszlaki świadczące o czymś przeciwnym. Wiadomo z życia codziennego, a jeszcze więcej z obserwacji stanów patologicznych, jak bardzo zjawiska psychiczne zależne są od naszego ciała. Uszkodzenia mózgu prowadzą do zaniku całych dziedzin życia psychicznego, zabiegi chirurgiczne dokonywane na mózgu powodują całkowitą zmianę usposobienia człowieka; wpływa na nie także w sposób przejściowy alkohol, kofeina, wpływają wydzieliny gruczołów dokrewnych itd. Ta tak ścisła zależność zjawisk psychicznych od ciała czyni rzeczą bardzo prawdopodobną, że to właśnie ciało, a nie jakaś od niego różna dusza, myśli, chce, cieszy się itd. Jeżeli ten cały potężny aparat argumentów, wykazujących zależność życia psychicznego od ciała, nie dowodzi w sposób niewątpliwy, że substratem zjawisk psychicznych jest ciało, to w każdym razie obrońcy duszy nie mogą się nawet na takie argumenty powołać dla uzasadnienia tezy przeciwnej, a tak dla nich istotnej, mianowicie dla wykazania, że to nie ciało, lecz coś różnego od ciała myśli, chce itd.
Jakżeby musiał taki argument wyglądać, aby stał się przekonujący? Oto trzeba by pokazać coś, co miałoby życie psychiczne, a nie byłoby związane z żadnym ciałem, i to bądź pokazać coś takiego w doświadczeniu, bądź dowieść jakoś inaczej, że coś takiego istnieje. Istnienie elektronów
było dopóty wątpliwe, dopóki w zjawisku promieni katodowych nie napotkało się czegoś, co miało własności elektryczne (polegające na uginaniu się promieni katodowych w polu elektrycznym i magnetycznym w kierunku, w jakim uginają się prądy elektryczne ujemne), a nie mogło być utożsamione z żadnym ciałem chemicznym. Aby bezpośrednio wykazać istnienie istot myślących, które nie są ciałami, trzeba, by w doświadczeniu zewnętrznym lub wewnętrznym napotkać duszę wypreparowaną z ciała, tak jak w promieniach katodowych napotkano elektryczność wypreparowaną z materii. W doświadczeniu zewnętrznym, tj. zmysłowym, mogą być jednak dane tylko ciała i zjawiska cielesne. Duszy wyzwolonej z ciała doświadczenie zewnętrzne, z istoty swej, nigdy nam - mimo zabiegów czynionych w tej mierze przez spirytystów - nie ukaże. Aby w doświadczeniu wewnętrznym napotkać duszę z ciała wyzwoloną, trzeba by w najlepszym razie czekać do własnej śmierci, ta droga jest więc również, dla żywych przynajmniej ludzi, niedostępna. Pozostaje więc tylko droga pośrednia: dowód istnienia istot myślących a niecielesnych. Mógłby to być dowód wykazujący, że życie psychiczne trwa i po śmierci człowieka, a więc dowód tzw. nieśmiertelności duszy lub dowód istnienia innych niż ludzie istot myślących a bezcielesnych, na przykład dowód istnienia aniołów, diabłów itp. O dowody takie silili się teologowie, filozofowie, silą się i spirytyści, dotąd jednak przekonującego dowodu takiego - zdaniem materialistów - nie znaleziono.
Zatem, konkludują swą replikę materialiści, teza o istnieniu dusz rozumianych jako istoty myślące a różne od ciał pozostaje nadal - mimo apelu do doświadczenia wewnętrznego - tezą bezpodstawną. Jeśli zaś idzie o znane z doświadczenia wewnętrznego istoty myślące, to fakt zależności życia psychicznego od ciała człowieka przemawia silnie, choć nie decydująco, za tym, że tym, co w nas myśli, czuje i chce, jest nasze j własne ciało.
Ta replika materialistów nie zadowala jednak obrońców duszy. Sądzą oni, że mimo wszystko potrafią wykazać, iż to nie ciało nasze ani żaden organ cielesny jest tym, co myśli, czuje i chce, że więc to, co myśli, nie jest ciałem. Po pierwsze mianowicie podkreślają obrońcy duszy, że procesy psychiczne są ze swej istoty czymś takim, czemu nie można przypisywać żadnego miejsca w przestrzeni. Nie ma sensu mówić, że myśli moje są na przykład w mojej głowie. Prowadziłoby to do absurdalnych konsekwencji, takich na przykład jak ta, że gdy moja głowa się chwieje, to i myśli moje chwieją się z nią razem, że gdy moja głowa jest o metr oddalona od twojej, to moje myśli są też oddalone od twoich o jeden metr. Kto przypisuje myślom i w ogóle zjawiskom psychicznym jakieś miejsce w przestrzeni - a czynią to ci, którzy uważają, iż to ciało nasze myśli - ten robi ze zjawisk psychicznych zjawiska fizyczne. Umiejscowienie w przestrzeni jest bowiem cechą charakterystyczną dla zjawisk fizycznych, zjawiskom psychicznym natomiast właściwe jest to, że nie rozgrywają się w przestrzeni.
Na taką argumentację mogliby materialiści odpowiedzieć, że nie są skłonni bynajmniej definiować zjawisk fizycznych jako zjawiska zlokalizowane w przestrzeni.
Jeśli ktoś jednak tak pragnie zjawiska fizyczne definiować, to może to uczynić i z faktu, że zjawiska psychiczne rozgrywają się w moim mózgu, wysnuć wniosek, że przy takim pojmowaniu zjawisk fizycznych zjawiska psychiczne są pewnego rodzaju zjawiskami fizycznymi. Materializm dialektyczny będzie jednak obstawał przy tym, że są to w każdym razie zjawiska osobliwego rodzaju, różne zarówno od wszelkich zjawisk, jakie opisuje fizyka wraz z chemią, i różne od zjawisk opisywanych przez nauki biologiczne. Samo twierdzenie natomiast, że myśli moje odbywają się w mojej głowie, nie wydaje się materialistom czymś absurdalnym.
A oto drugi jeszcze argument, który wytaczają obrońcy duszy. Dusza moja - powiadają - to tyle co ten ja, który myśli, czyli tzw. moja jaźń. Otóż zdaję sobie sprawę z tego, że jaźń moja jest czymś jednym i prostym, czymś, co nie składa się z części. Ja mam, jako podmiot moich przeżyć psychicznych, różne własności, jestem mądry lub głupi, szlachetny lub podły, stanowczy lub chwiejny, gorący lub zimny, ale części, kawałków żadnych nie posiadam. Ciało moje natomiast składa się z części. Zatem ja jako podmiot moich myśli jestem czymś różnym od ciała. I ten argument nietrudno zwalczyć materialistom. Popełnia on mianowicie petitio princpii, zakłada z góry, że ten ja, który myśli, jest czymś od mego ciała różnym. Tylko bowiem uczyniwszy z góry to założenie, można twierdzić, że ja jako podmiot moich myśli nie posiadam części. A zresztą, materialista nie musi twierdzić, że tym, co myśli, jest całe moje ciało, ani że tym, co myśli, jest cały mózg. Wszak i ciała składają się podobno z cząstek, które nie posiadają części; dawniej za takie ostateczne cząstki ciał uważano chemiczne atomy, dziś uznano za elementarne składniki ciał elektrony, nukleony itd. Nie stałoby w sprzeczności z tezą materialistyczną, gdyby się przyjęło, że tym, co myśli we mnie, jest jakaś elementarna cząstka materii, składającej się na moje ciało. A wtedy podmiot moich myśli, mimo że byłby czymś materialnym, nie posiadałby części.
Tak oto przedstawia się ten drugi front walki materializmu, w którym przeciwnikiem jego jest broniący substancjalnej duszy dualizm. Jakiż jest przebieg tego sporu? Oto obrońcy duszy wytaczają argumenty, mające przemawiać za istnieniem dusz jako substancji różnych od ciała, a materialiści argumenty te zbijają, starając się wykazać, że teza przyjmująca istnienie dusz różnych od ciała jest tezą bezpodstawną. Pamiętać jednak należy, że kto wykazuje bezpodstawność tezy przeciwnika, nie dowodzi tym samym swojej własnej tezy.
Toteż obrońcy duszy nie uważają, że przegrali sprawę, lecz toczą spór dalej, obierając przy tym taką metodę, jaką dotąd z powodzeniem stosowali materialiści, tzn. zamiast bronić swojej tezy, atakują tezę przeciwnika. Za oręż w tym ataku służą im wyniki nowszych badań fizyki. W świetle najnowszych teorii fizykalnych - mówią przeciwnicy materializmu - tak jasne, jak się dotąd zdawało, pojęcie materii czy też pojęcie ciała poczyna tracić swoją wyrazistość. Zaciera się granica pomiędzy materią i energią. Materię pojmowaliśmy dotąd jako pewnego rodzaju substancję, jako pewną rzecz. Energię zaś pojmowaliśmy nie jako substancję, lecz jako pewien stan, w którym substancja może się znajdować. Tymczasem fizyka dzisiejsza zaciera granicę pomiędzy energią i materią. Energia jest według teorii współczesnych czymś, co posiada masę, a więc posiada atrybut uznawany dotąd za charakterystyczny dla materii. Zdolność do wykonania pewnej pracy to był stan ciał, który nazywano energią. Dziś fizyka powiada, że ciało może swą masę przemienić na pracę, że więc masa ciała jest też zdolnością do wykonania pracy, a więc jest energią. W ten sposób materia i energia są jakby różnymi fazami jednego i tego samego, materia może przechodzić w energię i na odwrót. Materia traci więc swój charakter substancji, czyli rzeczy.
A dalej - powiadają - gdy chcemy zgłębić, czym jest w swej istocie jakieś ciało, badamy, czym są jego ostateczne składniki. Otóż elektrony, nukleony itp. twory, które stanowić mają ostateczne składniki danych nam w doświadczeniu ciał, stają się według współczesnych teorii fizyki czymś zupełnie niepodobnym do tego, za co te ciała uważaliśmy. Nie wolno nam już elektronów itd. wyobrażać sobie na kształt maleńkich grudek, jako miniatur czegoś, co można by zobaczyć lub dotykiem wymacać. Mówią wprawdzie fizycy o rozmiarach przestrzennych elektronów, protonów, neutronów itd., ale wypowiedzi te mają sens tylko przenośny. Mówią też niekiedy fizycy, gdy pragną zdać sprawę z przebiegu pewnych eksperymentów, o elektronach, protonach, neutronach jako o korpuskułach, czyli jako o maleńkich bryłkach, ale gdy idzie o wyjaśnienie przebiegu eksperymentów innego rodzaju, nie uważają fizycy elektronów itd. za maleńkie bryłki, lecz mówią o nich jako o falach albo grupach fal. Fale te nie mają jednak mieć żadnego substancjalnego podłoża, nie są to więc fale jakiegoś eteru lub czegokolwiek, co można by traktować jako pewną rzecz. Każdoczesna elongacja takiej fali w pewnym miejscu jest tylko miarą prawdopodobieństwa, że w tym miejscu i w tym czasie wystąpią takie to a takie zjawiska, jak na przykład fosforescencja ekranu, poczernienie płyty fotograficznej lub tp. W ten sposób elektrony i ich mikrokosmiczni partnerzy rozpływają się całkowicie w abstrakcji. Szczyt abstrakcyjności osiągniemy, gdy usłyszymy odpowiedź fizyków na pytanie, czym są właściwie owe elektrony i ich towarzysze, o których w związku z pewnymi eksperymentami mówią fizycy jako o cząstkach, a w związku z innymi jako o falach. Odpowiedź ta głosi mianowicie, iż fizycy wiedzą o elektronach tylko tyle, że w związku z pewnymi eksperymentami zachowują się jak cząstki, a więc małe bryłki, w związku z innymi eksperymentami zachowują się jak fale; czym jednak są one same w sobie, tzn. niezależnie od wszelkich przeprowadzonych eksperymentów i obserwacji, tego fizycy nie tylko nie wiedzą, ale uważają to pytanie za jałowe, tj. takie, którego samo sformułowanie wyklucza możliwość udzielenia na nie odpowiedzi. Pytać, czym jest elektron wtedy, gdy się go nie obserwuje, jest rzeczą równie nierozsądną- zdaniem fizyków - jak pytać, czym jest to, czego się w ogóle nie bada.
Otóż, eskontując te wywody fizyków, zapisują je obrońcy duszy na swoją korzyść. Nowsze teorie fizykalne upoważniają ich - jak sądzą - do stwierdzenia, że materia się odmaterializowała, że rozpłynęła się w abstrakcjach. Fizyka współczesna - zdaniem ich - pokazała, iż gruba materia, znana nam jako ciała podpadające pod nasze zmysły, jest złudzeniem. Fizyka okazała, że owa gruba materia jest tylko postacią, pod którą nam się przejawiają zespoły tworów mikrokosmicznych, elektronów i pozytronów, nukleonów, mezonów i neutrinów, te zaś nie są żadnymi rzeczami realnymi, ale tworami abstrakcyjnymi, i jako takie nie należą do świata realnego. Z tworów realnych zostają na placu jedynie dusze, one tylko są niesprowadzalnymi dalej składnikami danego nam w doświadczeniu świata, a więc przyrody.
Wypada zauważyć, że obrońcy duszy, którzy decydują się na taką jej obronę, opuszczają stanowisko dualistyczne i stają na gruncie monizmu,
uznającego tylko substancje duchowe. Dualizm bowiem uważa zarówno ciała, jak i dusze za realne i substancjalne składniki przyrody. Przede wszystkim jednakże stwierdzić należy, że zreferowane wyżej rozumowanie, które doprowadza do konkluzji, wykreślającej ciała ze świata tworów realnych, nie wytrzymuje krytyki. Z tego bowiem, że fizyka współczesna rezygnuje z wyobrażalnego modelu elementarnych składników ciał i daje dla nich abstrakcyjną tylko charakterystykę, nie wynika jeszcze wcale, żeby owe składniki nie miały być czymś realnym, tzn. istniejącym w pewnym miejscu i w pewnym czasie. Tym bardziej też nie wynika z tego, żeby gruba materia, tzn. ciała dostępne naszemu spostrzeganiu, miały być tylko złudzeniem. Żaden z fizyków nie może zaprzeczyć, rzeczywistemu istnieniu danych w doświadczeniu ciał, cała bowiem wiedza fizykalna opiera się na obserwacjach i eksperymentach, dotyczących tych ciał. Za wynik dociekań fizyków uznać można co najwyżej pewną korek- turę pojęcia materii, urobionego na podstawie potocznego i nie dość przez skrupulatne badania pogłębionego doświadczenia. Materializm jednak nie jest bynajmniej związany z tym pierwotnym pojęciem materii. Podkreślił to na początku bieżącego stulecia jeden z głównych przedstawicieli materializmu dialektycznego, Włodzimierz Iljicz Lenin, stwierdzając, że jest rzeczą takich właśnie skrupulatnych badań, które uprawia fizyka, odpowiedzieć na pytanie, czym jest w gruncie rzeczy świat ciał danych nam w doświadczeniu zmysłowym. Materializm - zdaniem Lenina - sprowadza się tylko do twierdzenia, że świat ten istnieje rzeczywiście, a nie jest tylko wytworem umysłu czy też układem wrażeń. W tym ujęciu swej tezy zwraca się materializm swym ostrzem przeciw idealizmowi, który odmawia światu ciał istnienia niezależnego od umysłu, nie zaś przeciwko dualizmowi, który przecież istnienie ciał uznaje, domagając się tylko nadto takiego samego uznania dla dusz jako substancji różnych od ciał.
OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA MATERIALIZMU
Materializm jest przede wszystkim zorientowany antyirracjonalistycznie. Znaczy to, że nie chce uznawać twierdzeń, które nie zostały uzasadnione w taki sposób, jaki byłby uznany za wystarczający w naukach szczegółowych. Stąd płynie jego negatywne stanowisko względem religii opartej na tzw. objawieniu, względem przesądów uświęconych tradycją, a nie popartych rzetelną argumentacją, względem wszelkich przekonań płynących raczej z naszych pragnień niż z trzeźwych badań i rozważań. Po wtóre, postawa materialisty jest wyraźnie realistyczna; świat dany w doświadczeniu uważa on za prawdziwą rzeczywistość, a nie za fantom zjawisk, za którymi ukrywa się inna, niedostępna racjonalnemu poznaniu rzecz sama w sobie. Z obu tych założeń wynika przekonanie materialisty, że ostatecznego poglądu na świat trzeba szukać w wynikach skrupulatnych badań, jakie uprawiają nauki przyrodnicze, korzystające z potężnego oręża matematyki. Znaczy to, że dla materialisty przyroda, z którą zaznajamiają nas nauki przyrodnicze, jest rzeczywistością nie tylko prawdziwą, ale i rzeczywistością jedyną. Nie ma poza tą przyrodą świata rzeczy samych w sobie, który w nas chce wmówić idealizm, i nie ma poza przyrodą świata nadprzyrodzonego, o którym nas pragnie pouczyć religia, powołująca się na objawienie, o którym mówią tradycyjne przesądy, którego domagają się nasze pragnienia i potrzeby serca, za którym opowiadają się nasze przeczucia i poczucia, lecz za którym nie opowiada się chłodny rozum. To jest zasadnicza treść doktryny materialistycznej. W jej ramach spór o duszę - zajmujący w dziejach materializmu tyle miejsca -jest tylko fragmentem, który sam dla siebie nie byłby tak ważny. Wszak zagadnienie, czy to, co myśli, jest ciałem, tzn. czy posiada cechy rozciągłości przestrzennej i bezwładności, czy też ich nie posiada, jest samo w sobie zagadnieniem mało ważnym i trudnym do rozstrzygnięcia za pomocą metod naukowych. Spór ten odgrywał jednak w dziejach materializmu tak doniosłą rolę, ponieważ, po pierwsze, przeciwnicy materializmu sięgali w tym sporze do argumentów idealistycznych, po drugie zaś dlatego, że wyznawcy świata nadprzyrodzonego czynili z duszy ten składnik przyrody, który miał stanowić łącznik pomiędzy przyrodą a światem nadprzyrodzonym, prawdziwą ojczyzną duszy, przebywającej tylko chwilowo na tym świecie.
Taką koncepcję duszy zwalczać musi materializm, nie uznający świata nadprzyrodzonego, natomiast dusza, która byłaby tylko składnikiem przyrody i poza nią by nas nie wyprowadzała, nie byłaby niczym sprzecznym z zasadniczymi tendencjami doktryny materialistycznej.
STOSUNEK ZJAWISK FIZYCZNYCH DO PSYCHICZNYCH
Spór o duszę, o ile się ją pojmuje jako substancję, w której się rozgrywają zjawiska psychiczne, może się toczyć tylko wtedy, gdy się przyjmuje, że zjawiska psychiczne są czymś od zjawisk fizycznych różnym. Różność tę przyjmują nie tylko wyznawcy substancjalnego dualizmu, lecz również dialektyczna odmiana materializmu. Zaprzecza jej materializm mechanistyczny, powołując się na ścisły związek pomiędzy zjawiskami 
cielesnymi z jednej a zjawiskami świadomości z drugiej strony. Związek ten, polegający jakoby na tym, że każdemu zjawisku psychicznemu odpowiada w sposób jednoznaczny pewne zjawisko fizjologiczne, rozmaicie interpretują ci, którzy mimo to widzą różnicę między zjawiskami psychicznymi a ich odpowiednikami fizjologicznymi. I tak jedni przyjmują, że zjawiska fizjologiczne są przyczynami odpowiednich zjawisk psychicznych. Niektórzy ponadto przyjmują też, że zachodzi niekiedy stosunek odwrotny, że zjawiska psychiczne mogą wywoływać zjawiska fizjologiczne. Pogląd przyjmujący takie wzajemne oddziaływanie zjawisk psychicznych i fizjologicznych nazywa się interakcjonizmem. Pogląd głoszący, że tylko fizjologiczne zjawiska oddziałują na zjawiska psychiczne, ale nie na odwrót, a ponadto, że zjawisk psychicznych między sobą nie łączą bezpośrednie związki przyczynowe, nazywa się epifenomenalizmem: według tego bowiem poglądu zjawiska psychiczne są tylko jak gdyby ubocznym produktem, bezsilnym odblaskiem zjawisk fizjologicznych. Niektórzy wyznają hipotezę tzw. paralelizmu, według której ani zjawiska fizjologiczne nie oddziałują na zjawiska psychiczne, ani też nie ma związku odwrotnego, lecz szeregi obu tych zjawisk przebiegają obok siebie równolegle w taki sposób, że równym zjawiskom w jednym szeregu odpowiadają równe w drugim, i na odwrót, choć nie są one połączone związkami przyczynowymi. Istnieje na koniec tzw. teoria dwóch stron, według której zjawiska fizjologiczne i odpowiadające im zjawiska psychiczne są nie dwoma różnymi w rzeczywistości rodzajami zjawisk, lecz są tylko dwoma różnymi aspektami (wyglądami) jednego i tego samego zjawiska. Ten sam proces realny, oglądany przez tego osobnika, w którym się on rozgrywa, za pomocą tzw. zmysłu wewnętrznego (tak nazywano niekiedy introspekcję) ma wygląd zjawiska psychicznego, oglądany natomiast przy pomocy zmysłów zewnętrznych (np. przez fizjologa, który śledzi prądy nerwowe w mózgu) wygląda na zjawisko fizyczne. Ale ani jeden, ani drugi z tych aspektów nie jest bardziej prawdziwy, jak nie jest bardziej prawdziwy aspekt wzrokowy leżącej przede mną marmurowej gałki od jej aspektu dotykowego, który mi się przedstawi, gdy gałkę tę wezmę do ręki.
UCZUCIOWE MOTYWY OPOZYCJI
PRZECIW MATERIALIZMOWI
Spór o duszę rzadko bywa rozważany na zimno. Nie jest on bowiem pozbawiony uczuciowego rezonansu. Wydaje się nam mianowicie, jakoby uznanie siebie samych i własnych bliźnich tylko za ciała poniżało naszą godność, spychało nas do rzędu pionków, zależnych tylko od gry sił przyrody, pozbawiało nas tej autonomii, tej niezależności i wolności, do jakiej rościmy sobie pretensję. Wydaje się, że postawienie nas, ludzi, w rzędzie ciał przyrody przekreśla jako ułudę wszystko to, co w sobie samych cenimy jako wzniosłe i szlachetne, przekreśla nasze podniosłe uczucia i dążenia, nasze ideały. Pozbawia nas wreszcie ufności w to, że nie ulegniemy unicestwieniu przez śmierć, ufności w to, że nasi najdrożsi, którzy odeszli, istnieją jeszcze, choć nie wśród istot obdarzonych ciałem, że rozłąka z nimi jest rozłąką do czasu tylko.
Ale owej autonomii naszej, o ile miałaby polegać tylko na tzw. panowaniu nad sobą, na opanowywaniu tzw. popędów cielesnych, na zdolności podporządkowania celów niższych celom wyższym, materializm wcale nie narusza. O ile zaś miałaby polegać na zupełnej niezależności naszej psychiki od naszego ciała i od sił przyrody, jest oczywistą fikcją. Nie przekreśla też materializm wszystkiego, co w nas szlachetne i wzniosłe. Nie czyni z nas przecież ciał martwych, lecz pozostawia nam charakter ciał ożywionych życiem psychicznym, nie zaprzecza istnieniu naszego życia psychicznego, choć (o ile chodzi o materializm mechanistyczny) zapatruje się inaczej na istotę tego życia. Pozbawia nas natomiast wiary w życie pozagrobowe. W tym leży dla wielu tragizm tej doktryny, odstręczający od jej przyjęcia. Ponadto materializm w skali kosmicznej niezgodny jest z wszelką religią. Momenty uczuciowe, które przemawiają za religią, przeciwstawiają się więc równocześnie materializmowi, który ogranicza całość istnienia do tworów przyrody.